Zeka nedir?
Zeka gelişimi bebeklikten itibaren yetişkinlik dönemi de içine
alan bir süreçte önemli değişiklikler geçirerek devam eder.
Zeka, kişinin bellek, algı, soyutlama, gerçeği değerlendirme,
kavramsallaştırma v.b. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme,
öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme
yetilerini içeren geniş bir kavramdır. Zeka ölçümü için değişik
testler uygulanarak, zeka bölümü denen ve IQ terimiyle
tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka seviyesi
belirlenir.
Zeka Geriliği nedir?
Zeka geriliğinin kişinin yaşına ve konumuna uygun işlevselliği
gösterememesiyle belirlidir. Bunun yanı sıra motor gelişimi,
dili kullanma yeteneği bozuk, anlama ve kavrama yaşıtlarından
geride bir düzeydedir.
Zeka geriliği tanısı konması için, başlangıcının 18 yaşından
önce olması ve ortalamanın altında zeka işlevselliğinin
görülmesi, yani uygulanan zeka testinde 70 veya altında IQnun
olması gerekir. Bunun yanında, iletişim, kendine bakım, ev
yaşamı, toplumsal/kişiler arası beceriler, toplumun sağladığı
olanakları kullanma, kendi kendini yönetip yönlendirme, okulla
ilgili işlevsel beceriler, is, boş zamanlar, sağlık ve güvenlik
alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı
yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir.
Sıklık
Araştırmalara göre, zeka geriliğinin yaygınlığı %1 olarak
bildirilmektedir. Erkeklerde kızlardan daha sık gözlenir. Hafif
derecede zeka geriliklerinin toplumda görülme oranı %2-3 iken
orta ve ağır derecedekilerin oranı % 0,3 tür.
Nedenleri
Zeka geriliği nedenleri arasında en sık olarak kromozomal
anormallikler görülmektedir (%40). Zeka geriliği olan kişilerin
yaklaşık %35’inde genetik bir neden görülmektedir. Enfeksiyon,
merkezi sinir sistemini etkileyen hastalıklar, travma ve
toksinler gibi dış etkenler, doğum sırasındaki bazı travmalar ve
doğumun uzun sürmesi, premature doğma gibi etmenler neden olarak
gösterilmektedir. Bir kısmının ise nedeni bilinmemektedir.
Çocukta belirli bir zihinsel kapasite olmasına rağmen çocuğun
gelişim döneminde yetersiz uyarana maruz kalması ve gerekli
eğitim ve öğretimin tam olarak verilememesi, değişik stres
etkenlerinin aileyi etkilemesi, çocuğa ilginin az olması, nedeni
ile de yapay bir mental motor gelişim geriliği veya var olan
kapasitenin gelişmemesi görülebilmektedir.
Ayırıcı tanı
Tedavi için zeka geriliği ile karısan özel öğrenme bozuklukları
ile ayrım yapılması gerekir. Özel öğrenme güçlüğü durumunda zeka
normal veya normale yakın olmasına rağmen zihni fonksiyonların
bazılarındaki yetersizlik yüzünden öğrenmede zorluk ortaya
çıkar. Bu durumlar zeka geriliği değildir ve tedavileri
mümkündür. Çocukta zeka geriliği olmadığı halde, yaşına uygun
zihinsel yeterlilik gösterememesinin nedeni çocukta olabilecek
psikiyatrik rahatsızlıklar olabilir. Bunlar arasında DEHB
(Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), çocukluk
depresyonu, reaktif bağlanma bozukluğu sayılabilir. Bu
durumlarda çocukta yapay bir mental motor gelişim geriliği
görülebilir. Eğer bu yapay durumun nedeni ortadan kaldırılırsa
zihinsel kapasite normal hale gelir.
Birlikte Bulunan Engeller ve Psikiyatrik Bozukluklar
Zeka geriliği olan kişi ayrıca bir veya birden fazla fiziksel
veya ruhsal bozukluk gösteriyorsa buna çoğul engellilik denir.
Çoğul engellilik eğitimsel, toplumsal ve iş uyumunda önemli
etkiler yapar. Görme bozuklukları, işitme kaybı, konuşma ve dil
sorunları, epilepsi ve serebral palsi gibi fiziksel engellerin
yanı sıra psikotik bozukluklar, nevrotik bozukluklar, kişilik
bozuklukları ve çocukluğun psikiyatrik bozuklukları, depresyon,
mani, anksiyete bozukluğu ve fobiler gibi psikiyatrik
rahatsızlıklar da birlikte bulunabilir. Hafif derecede zeka
geriliği olan çocuklarda davranım bozukluğu yaygınlığı %33
dolaylarındadır. Zeka geriliği olan çocuklarda stereotipik
davranışlara, kendine zarar verici davranışlara ve pika gibi
yeme bozukluklarına da sık rastlandığı görülmektedir.
Dereceleri
Çeşitli zeka testleri ile çocukların zeka düzeyi hesaplanarak,
sonuca göre zamanında yapılacak gerekli eğitim ile çocukların
mevcut kapasiteleri artırılabilir. Zeka gerilikleri; zeka,
bellek, görsel-mekansal yetiler, motor yetiler, sosyo-emosyonel
davranış ve uyum yetenekleri gibi temel bilişsel alanların
değerlendirildiği pikometrik yöntemlerle anlaşılır. Bu
yöntemlerden en sık kullanılan yöntemler: 4-6 yaş grubu için
Wechsler Okul Öncesi Çocuklar için Zeka Ölçeği, 6-16 yaş grubu
için Weschler Çocuklar için Zeka Ölçeği, 2-18 yaş grubu için
Stanford-Binet Zeka Ölçeği, Kaufman Çocuklar için Değerlendirme
Bataryasıdır. Zeka geriliği ultrasonografi, amniyosentez,
fetoskopi, korionik villus örnekleri gibi yöntemlerle doğum
öncesinde de anlaşılabilir.
Hafif derece zeka geriliği: 50-69 arasında zeka bölümü olan
çocuklar bu grupta yer alır. Zeka geriliklerinin yaklaşık %85’i
bu gruptadır. Genellikle okula başlamadan önce zihinsel
yetersizlikleri anne-baba veya çevre tarafından fark edilmez. Bu
gruptaki çocukların motor gelişimi genellikle normaldir, bir
miktar konuşma geriliği görülür. Günlük yaşamlarında birçok işi
kendileri yapabilirler ve ihtiyaçlarını karşılayabilirler.
Yetişkin yaşlarında uygun bir destekle veya denetimle,
çoğunlukla da kendi başlarına yaşayabilirler.
Orta derecede zeka geriliği: 35-49 arasında zeka bölümü olan
çocuklar bu grupta yer alır. zeka geriliklerinin %10’u bu
gruptadır. Bu çocuklarda anlama ve dil yetisi, kendine bakma
işlevleri ve motor becerilerde gerilik vardır. Ancak denetimle
kişisel bakımlarını yapabilirler ve karmaşık uyumun gerekmediği
soysal aktivitelere katılabilirler. Özel eğitim uygulanırsa
2.sınıf düzeyinde okuma yazma ve saymayı öğrenebilirler ama
düzeyden ileri gidemezler. Yetişkinlikte yeterli denetimle,
fazla beceri istemeyen işlerde çalışabilirler ve toplum yaşamına
uyum sağlayabilirler.
Ağır derece zeka geriliği: 20-34 arasında zeka bölümü olan
çocuklar bu grupta yer alır. Bu çocuklara çok erken yaşlarda
tanı konulur, belirgin motor gerilikleri vardır ve konuşma
yetilerini ya geç ve çok az kazanırlar ya da kazanamazlar.
Gerekli kendine bakım becerilerinin kazandırılması için
eğitilebilirler. Yaşam boyu özel desteğe gereksinim duyarlar ve
denetime bağımlı kalırlar.
Çok ağır derecede zeka geriliği: 20’nin altında zeka bölümü olan
çocuklar bu grupta yer alır. Bu çocukların çoğunda zeka
geriliğine neden olan bir nörolojik sorun vardır. Çoğunda ağır
motor gerilik vardır ve bu nedenle hareketsiz kalırlar veya
yardımla hareket edebilirler. Kendilerine bakmaları mümkün
olmayıp gereksinimleri ancak başkaları tarafından
karşılanabilir.
Tedavi
Zeka geriliğini tedavi edecek ilaç yoktur. Fakat zeka geriliği
olanlarda ergenlik çağında ergenlik çağında görülebilecek
saldırganlık, davranış bozuklukları veya psikiyatrik
rahatsızlıklar için ilaç kullanılabilir. Genelde bu çocuklarda
ayrıca görülebilen bedensel hastalıklar için de ayrıca tedavi
gerekir.
Zeka geriliği olan çocukların tedavisi için, kendilerine
bakabilmeleri ve ileride başkalarına bağımlı olmadan yaşamlarını
sürdürmeleri için gerekli becerilerin kazandırılması, mevcut
kapasitelerinin tamamını kullanabilmeleri için gerekli eğitimin
verilmesi ve ailelerinin psikolojik danışmanlık alması
gereklidir. Eğitimlerinin belli bir seviyeye getirilmesi için
mümkün olduğunca erken müdahale edilerek, eğitim sisteminde bu
çocuklara daha fazla imkan tanınması önemlidir. Yetişkinlik
döneminde aile üyesi, işçi, öğrenci, tüketicilik ve vatandaşlık
gibi toplumsal rolleri üstlenebilmeleri önemlidir. Bu noktada
çocukların bireysel farklılıkları ve yapabildikleri göz önüne
alınarak eğitim gereksinimlerinin belirlenmesi ve
gereksinimlerine uygun eğitim ortamlarının sunulması gerekir.
Çünkü zeka geriliği olan çocuklar birçok özellikleriyle önemli
bireysel farklılıklar göstermektedirler.
Çocukların ailelerinin, çocukların bakımı ve eğitimi için çok
çaba ve zaman gerektiği için ekonomik ve psikososyal anlamda
desteğe ihtiyaçları vardır. Aile, çocuğunun zeka geriliği
olduğunu öğrendiğinde önce kabullenemez, kabullendiğinde ise
suçluluk, öfke, çaresizlik ve umutsuzluk duyguları hisseder.
Çocuklarını, ihtiyacı olan sevgi, şefkat ve ilgiden mahrum
bırakabilirler, reddedebilirler ve kötü davranabilirler. Bu
nedenle ailenin rehberliğe ve desteğe ihtiyacı vardır.
kaynak:www.ruhsagligi.org
